Cùng là dân sáng tạo, sao người nọ chỉ mất 50 đô, người kia mất 5.000 đô mỗi năm cho bản quyền?
Người làm phim có DaVinci Resolve miễn phí và Blender miễn phí. Người làm đồ họa có Affinity Photo 50 đô một lần. Người làm hoạt hình 3D cũng có Blender miễn phí. Cả ba ngành này đều có một lựa chọn hợp pháp giá rẻ hoặc bằng không để hành nghề.
Riêng kiến trúc sư thì không — gần 5.000 đô/năm cho hai phần mềm chính của Autodesk là Revit và AutoCAD, và không có công cụ miễn phí nào đủ mạnh để thay thế. Khoảng cách từ 0 đô đến 5.000 đô này không phải ngẫu nhiên. Nó là kết quả của một chiến lược kinh doanh kéo dài hơn hai mươi năm.
Năm 2002, Autodesk mua lại Revit — phần mềm dựng mô hình công trình — từ một công ty nhỏ đang phát triển nó. Revit khi đó là đối thủ cạnh tranh trực tiếp. Họ mua đối thủ và loại bỏ sự lựa chọn. Sau đó họ làm ba việc: chuyển từ mua đứt sang thuê bao để người dùng phải trả tiền mãi mãi, tăng giá đều đặn mỗi năm, và kiểm soát người dùng qua khả năng phát hiện và xử lý vi phạm. Kết quả là một vòng lặp: càng nhiều người dùng thì càng khó rời, càng khó rời thì giá càng tăng, càng tăng giá thì càng nhiều người xài lậu, càng nhiều người xài lậu thì càng nhiều vụ kiện.
Áp lực từ việc giá phần mềm quá cao không chỉ xảy ra ở Việt Nam. Năm 2020, mười bảy công ty thiết kế hàng đầu ở một nước phương Tây từng ký thư ngỏ gửi Autodesk, nói thẳng rằng Revit quá đắt và quá chậm phát triển. Người đứng đầu Autodesk trả lời: chi phí phần mềm chỉ chiếm 0,63% doanh thu của họ, là “hợp lý”. Nhưng 0,63% là với các công ty doanh thu hàng trăm triệu đô. Với một văn phòng kiến trúc Việt Nam, mỗi suất phần mềm gần 120 triệu đồng một năm — tương đương hai tháng lương của một kiến trúc sư mới ra trường. Một văn phòng năm người, chi phí phần mềm hợp pháp gần sáu trăm triệu đồng mỗi năm.
Trên các diễn đàn, người dùng thắc mắc “sao đắt quá”, câu trả lời được nhiều người đồng tình nhất là “xài lậu đi”. Một chủ văn phòng kể lại anh bị phát hiện — Autodesk gửi mail kèm danh sách tên máy tính, số hiệu bản quyền và thời gian sử dụng trong công ty anh. Một luật sư chuyên xử lý các vụ kiện bản quyền ở phương Tây cho biết họ còn quét mạng xã hội nghề nghiệp và trang tuyển dụng: thấy công ty đăng tuyển vị trí cần sản phẩm của họ mà không có bản quyền thương mại, luật sư sẽ gửi thư đòi bồi thường. Autodesk đã xử lý hàng ngàn công ty và thu về gần 60 triệu đô tiền bồi thường chỉ ở thị trường phương Tây.
Vậy có lối thoát nào cho kiến trúc sư Việt Nam không?
Một hướng đáng chú ý: các công ty công nghệ trong nước đã bắt đầu tham gia lĩnh vực này. FPT Software từ năm 2021 đã trở thành đối tác phát triển của Solibri — một công ty Phần Lan chuyên về kiểm soát chất lượng trong thiết kế xây dựng, giúp các doanh nghiệp trong ngành kiến trúc, kỹ thuật và xây dựng tiết kiệm chi phí bản quyền hàng năm. Đây mới chỉ là bước đầu, nhưng nó cho thấy năng lực của các công ty Việt Nam trong việc phát triển giải pháp cho ngành xây dựng.
Câu hỏi đặt ra: liệu một công ty công nghệ Việt Nam có đủ năng lực và nguồn lực để xây dựng một phần mềm thiết kế kiến trúc thay thế Revit không? Hay hướng đi thực tế hơn là xây dựng các công cụ bổ trợ, plugin và giải pháp tích hợp giúp giảm phụ thuộc vào một hệ sinh thái duy nhất? Đó có thể là câu trả lời cho bài toán mà mười bảy công ty lớn của phương Tây từng ký thư ngỏ vẫn chưa giải được
