(Bài viết tổng hợp từ các chia sẻ của người làm nghề trên các diễn đàn làm phim quốc tế – DP, gaffer, key grip. Lưu ý: các mẹo dưới đây là những nguyên tắc được nhiều người trong nghề nhắc lại, nhưng quay phim là nghề sáng tạo – không có mẹo nào là “luật bất biến” cho mọi cảnh.)
1. CHIẾU SÁNG PHÍA SAU TRƯỚC, DIỄN VIÊN SAU
Một DP kể lại nguyên tắc được truyền từ người thầy tên Vilmos (có thể là Vilmos Zsigmond, DP huyền thoại Hollywood – chưa xác nhận): luôn chiếu sáng phía sau (background) trước, rồi mới đến diễn viên. Theo ông, khi nền đã xong, ánh sáng cho diễn viên thường tự rơi vào đúng chỗ – chỉ cần thêm một tấm phản chiếu (bounce – tấm xốp/vải trắng phản xạ ánh sáng) là đủ. Cách mở rộng của nguyên tắc này: xác định tâm trạng cần có của cảnh, chiếu sáng phim trường theo tâm trạng đó, rồi mới chiếu sáng diễn viên.
Mẹo khác: quay cảnh rộng (wide shot) trước, rồi mới chỉnh cảnh cận (close-up) cho khớp – chỉnh cận khớp rộng dễ hơn nhiều so với làm ngược lại. Khi đặt đèn chính (key light – nguồn sáng chính), hãy đặt ở chỗ nguồn sáng tự nhiên đã có: cửa sổ bên trái thì key bên trái. Phim nghiệp dư hay đặt ngược với nguồn tự nhiên, nhìn sai ngay.
2. BACKLIGHT – “10.000 ĐÔ LA GIÁ TRỊ SẢN XUẤT”
Một DP ví von rằng đèn sau lưng (backlight) là nguồn tài nguyên cực mạnh: nó thêm khoảng “10.000 đô la” giá trị sản xuất (production value – mức độ chuyên nghiệp nhìn thấy được của sản phẩm) vào khung hình, thế mà lại đang bị bỏ phí nghiêm trọng trong sản phẩm nghiệp dư.
Vì sao quan trọng? Màn hình là mặt phẳng 2 chiều – đường viền sáng do backlight tạo quanh đầu và vai diễn viên là thứ duy nhất “bóc” họ ra khỏi nền, tạo chiều sâu. Mẹo thực chiến: chỉ cần quay với mặt trời sau lưng diễn viên, mọi thứ trông ổn ngay lập tức.
Thêm một điểm về backlight: nó có từ thời phim đen trắng, mục đích gốc là tách chủ thể khỏi nền. Ngày nay nhiều người bật nó theo máy móc mà không hiểu mục đích – hãy hiểu mục đích (tách chủ thể, tạo chiều sâu), đừng bật chỉ vì “ai cũng làm”.
3. BÍ MẬT CINEMATIC LOOK LÀ TỈ LỆ TƯƠNG PHẢN
Theo một người làm nghề, bí mật của vẻ ngoài điện ảnh (cinematic look) nằm ở tỉ lệ tương phản (contrast ratio – tỉ lệ giữa vùng sáng nhất và vùng tối nhất trong khung hình) – kể cả khi quay ngoài trời. Muốn tạo hình khối cho ánh sáng thì phải học dùng tấm chắn sáng (flag).
Vì sao? Khung hình “điện ảnh” có vùng sáng – vùng tối rõ rệt; khung hình “video gia đình” sáng đều khắp nơi, không gì nổi bật. Một gaffer diễn giải gọn: ánh sáng là để tạo chiều sâu – cần có điểm sáng, điểm tối khác nhau, chứ không phải phun sáng đều mọi thứ.
Mẹo bổ sung: quay lúc mặt trời gần chân trời (buổi trưa khó quay vì ánh sáng chiếu thẳng từ trên xuống); dùng tấm khuếch tán (diffusion) làm dịu nắng – có thể tận dụng màn tắm hoặc rèm voan căng lên khung, xốp trắng từ cửa hàng tạp hóa làm tấm phản chiếu.
4. BẮT ĐẦU VỚI MỘT NGUỒN SÁNG DUY NHẤT
Một DP mách: khi bí, hãy bắt đầu với một nguồn sáng duy nhất (không nhất thiết là đèn chính) – đặt nó vào, lời giải cho vị trí các đèn còn lại sẽ tự hiện ra.
Một người làm nghề khác nhấn mạnh: đừng bao giờ bắt đầu với một đống đèn – hãy loại bỏ ánh sáng môi trường sẵn có trước, rồi từ từ thêm từng nguồn một.
Cùng triết lý ở Bài 1: thêm một đèn là thêm một vấn đề (add a light, add a problem). Người mới nghĩ vấn đề là thiếu đèn – người trong nghề biết vấn đề thường là thừa đèn.
5. CÂN BẰNG MÀU: LÀM BẰNG ĐÈN TRƯỚC, CHỈNH MÀU SAU
Khi cảnh có nhiều nguồn sáng màu khác nhau (đèn nóng vàng cam, ánh sáng ngày xanh, đèn huỳnh quang xanh lục), hãy cân bằng màu bằng đèn trên phim trường – đừng để dành hết cho hậu kỳ:
Một người làm nghề phân biệt rõ: chỉnh màu (color grading) chỉ nâng cao look (vẻ ngoài tổng thể của hình ảnh) chứ không tạo ra được look – ai cố làm toàn bộ look trong hậu kỳ sẽ rơi vào cơn ác mộng nếu không có nền tảng chiếu sáng chủ động từ phim trường.
Cách làm: dùng gel (phim lọc màu gắn trước đèn) hoặc đèn LED màu + cân bằng trắng (white balance – thiết lập màu trắng chuẩn cho máy) ngay trong máy. Ví dụ cụ thể (cho một trường hợp riêng, không phải công thức chung): quay trong nhà cạnh cửa sổ có nhiều cây xanh, ánh sáng qua lá bị nhuộm xanh lục – thêm “plus green” (phim lọc thêm tông xanh lục) vào đèn rồi cân bằng trắng trong máy để khử sắc xanh. Với nguồn sáng màu khác sẽ dùng gel khác.
Ngay cả thời phim nhựa Kodak cũng luôn có bước chỉnh màu – nhưng ngày xưa phần lớn được làm bằng đèn và gel ngay trên phim trường, hậu kỳ chỉ tinh chỉnh. Giờ nhiều người làm ngược lại.
6. SỐ HỌC ÁNH SÁNG CƠ BẢN
Công thức nhanh: 100 foot-candles (đơn vị đo cường độ sáng) = khẩu độ f2.8 ở ISO 100. (Khẩu độ (aperture) là độ mở ống kính – số càng nhỏ càng đón nhiều sáng; ISO là độ nhạy sáng của cảm biến.) Khẩu độ 4 cần gấp đôi (200), khẩu độ 5.6 cần gấp bốn (400) – cứ nhân đôi theo từng nấc.
QUAN TRỌNG: công thức này đúng với tốc độ màn trập (shutter speed) chuẩn của phim – khoảng 1/50 giây (quay 24 khung hình/giây, góc màn trập 180 độ). Màn trập nhanh gấp đôi thì cần gấp đôi ánh sáng. Nên công thức chỉ là điểm khởi đầu, không phải con số tuyệt đối.
Nhưng người trong nghề cũng nói thật: không có phép toán nào cả – họ chỉ cần biết mình cần gì. Một gaffer ví von: bật bóng đèn lên, thấy đủ sáng để nhìn rõ 5 ngón tay là đi thôi. Lý do là thời gian trên phim trường cực đắt – có phim 100.000 đô la mỗi giờ, không ai loay hoay tính toán từng con số.
Mẹo khác – độ sâu trường ảnh (depth of field – vùng nét trong khung hình): muốn vùng nét rộng hơn thì cần đèn to hơn, đừng ép thiếu sáng cảm biến. Một DP gọi đó là kiểu mượn chỗ này trả chỗ kia: được độ nét nhưng mất chất lượng hình vì nhiễu.
7. AN TOÀN C-STAND – BÀI HỌC “SỐNG CÒN”
Một người làm nghề cảnh báo: khi lắp c-stand (giá đỡ đèn chữ C), phải chỉnh khớp xoay trên đỉnh giá sao cho khi đứng sau giá, tay cầm khớp nằm về phía tay phải. Lý do: trọng lượng đèn sẽ làm lỏng khớp – nếu lắp sai chiều, cả dàn đèn có thể bung ra quật vào người.
Cách nhớ: tay phải là siết chặt, tay trái là nới lỏng (righty-tighty, lefty-loosey). Hãy hình dung cánh tay giá như một cái cờ lê đang cố nới lỏng chính nó theo trọng lực.
Bài học: dàn đèn nặng hàng chục kg treo trên giá mà lắp sai khớp có thể gây chấn thương nghiêm trọng – người trong nghề coi đây là kiến thức sống còn.
8. QUAY ĐÊM VỚI TỐI THIỂU THIẾT BỊ
Một người sắp đi xa quay MV đêm, không mang được đèn – câu trả lời nhận được nhiều đồng tình nhất là comment tổng hợp nhiều kinh nghiệm:
1. Quay càng nhiều càng tốt vào giờ xanh (blue hour – 20-30 phút sau khi mặt trời lặn, trời còn chút sáng xanh) rồi chỉnh màu trong hậu kỳ.
2. Khảo sát địa điểm trước, tận dụng ánh sáng có sẵn (practical light – đèn neon, đèn đường, đèn cửa hàng).
3. Dùng đèn pha xe, chùm sáng xe – miễn phí và di động.
4. Máy full-frame (cảm biến lớn) có ISO kép (dual native ISO – hai mức nhạy sáng tối ưu) giúp ích khi thiếu sáng.
5. Tránh cho diễn viên mặc đồ đen – tối mất hút vào nền đêm.
6. Quay ban ngày rồi chỉnh màu thành đêm (day-for-night) – nhưng đây là giải pháp tình thế, không phải chuẩn: nhiều người tranh luận chất lượng khó bằng quay đêm thật.
BÀI HỌC QUAN TRỌNG NHẤT – ĐỪNG THIẾU SÁNG: theo một DP, thiếu sáng (underexposure) là vấn đề lớn nhất ông từng thấy – chỉ cần có ánh sáng trong cảnh quay, mọi thứ đều có thể tạo hình lại được trong khâu chỉnh màu.
Một người làm nghề khác khuyên người mới muốn biết quay cảnh đêm đúng cách thì xem phần making of (hậu trường) của bất kỳ phim Batman nào. Batman tất nhiên phải tối – nhưng họ phải chiếu sáng nó cực kỳ mạnh, nếu không sẽ nhận về biển nhiễu hạt.
Lý do: máy quay kỹ thuật số giữ được chi tiết vùng tối tốt hơn người ta tưởng – quay đủ sáng rồi hạ xuống trong hậu kỳ (expose properly, grade down) còn hơn quay tối sẵn rồi ngập nhiễu. Kỹ thuật: nguồn sáng sáng nhất trong cảnh nên vừa đủ để không chạm trần (clip – mất chi tiết vùng quá sáng) cảm biến, các đèn còn lại đo theo nguồn đó
