NHỮNG DẤU HIỆU THIẾU CHUYÊN NGHIỆP TRONG PHIM SINH VIÊN VÀ CÁCH KHẮC PHỤC (Phần 1)
Bài viết được tổng hợp bởi Hanoilens
Nguồn tham khảo: Tổng hợp từ các diễn đàn làm phim, các khóa học điện ảnh (InFocus Film School), phỏng vấn chuyên gia (Curren Sheldon — nhà quay phim từng được đề cử Oscar và thắng Emmy), các kênh dạy làm phim (In Depth Cine, chungdha), và blog sản xuất phim (Story Envelope, Beyond Film School).
PHẦN 1 — NHỮNG DẤU HIỆU CỦA MỘT BỘ PHIM THIẾU CHUYÊN NGHIỆP
SƠ ĐỒ QUY TẮC 180 ĐỘ giải thích trục tưởng tượng giữa 2 nhân vật
Một sinh viên dồn toàn bộ ngân sách vào thuê một chiếc máy quay cao cấp. Cảnh đầu tiên: chuông báo thức reo, nhân vật tỉnh dậy trên giường, bước vào phòng tắm nhìn gương, rồi xuống ăn sáng. Cuộc đối thoại được thu bằng mic gắn trên máy quay — tiếng tủ lạnh chạy nền lấn át giọng nói. Sau 30 giây, người xem đã lướt qua video tiếp theo.
Câu chuyện này quen đến mức nó đã thành một “truyện cổ tích” trong giới làm phim, nhưng mỗi năm vẫn có hàng trăm sinh viên lặp lại. Trên các diễn đàn làm phim, hàng ngàn cuộc thảo luận đã chỉ ra những dấu hiệu của một bộ phim thiếu chuyên nghiệp giống nhau đến lạ. Dưới đây là những vấn đề phổ biến nhất, được tổng hợp từ kinh nghiệm của chuyên gia trong ngành lẫn quan sát từ cộng đồng.
1. ÂM THANH TỆ — MỘT NỬA BỘ PHIM BIẾN MẤT
Người ta vẫn nói phim ảnh là trải nghiệm nghe-nhìn, nhưng phần lớn sinh viên mới vào nghề chỉ tập trung vào chữ “nhìn”. Curren Sheldon — nhà quay phim từng bán hai phim cho Netflix — từng nói: “Khán giả có thể tha thứ cho hình ảnh xấu nếu câu chuyện đủ hay, nhưng họ không bao giờ tha thứ cho âm thanh tệ.”
Các dấu hiệu nhận biết: dùng mic tích hợp trên máy quay (camera microphone), khiến âm thanh nghe xa, vọng và lẫn tạp âm. Thiếu tiếng nền (ambient sound) và tiếng phòng (room tone — tiếng trống của căn phòng khi không ai nói), làm cho cảnh quay bị “chết” về mặt âm thanh. Nhạc nền phủ kín suốt phim (wall-to-wall music) để che đi âm thanh tệ, nhưng vô tình triệt tiêu mọi sắc thái cảm xúc — khán giả không biết lúc nào nên cảm thấy gì. Và tệ nhất: micro không dây (lavaliere) để lộ trong khung hình — một chi tiết nhỏ nhưng lập tức phá vỡ thế giới điện ảnh, nhắc khán giả rằng họ đang xem một sản phẩm được dàn dựng.
VÍ DỤ PHÁ VỠ 180° (THE SHINING) Giải thích Kubrick cố tình phá quy tắc để tạo cảm giác khó chịu
2. KỊCH BẢN LẶP LẠI NHỮNG KHUÔN MẪU SÁO RỖNG
Trên một diễn đàn làm phim lớn, có một chủ đề thu hút hàng trăm bình luận với tiêu đề: “Đâu là những dấu hiệu trong phim sinh viên khiến bạn thấy thiếu chuyên nghiệp ngay?” Câu trả lời giống nhau đến đáng ngạc nhiên — và tất cả đều xoay quanh một vài khuôn mẫu sáo rỗng (cliché) được lặp lại không thương tiếc.
Chuỗi cảnh buổi sáng: đồng hồ báo thức reo, nhân vật tỉnh dậy, vào phòng tắm nhìn mình trong gương, rồi xuống ăn sáng. Bộ ba này — “cliché tam tấu” như một người làm phim từng gọi — xuất hiện trong khoảng 60-70% phim sinh viên mà anh ta từng xem. Cả ba cảnh đều có thể cắt bỏ mà không ảnh hưởng gì đến cốt truyện. Như lời một giảng viên trường điện ảnh InFocus Film School từng nhận xét: “Chẳng ai quan tâm người ta ăn sáng thế nào. Điều gì thực sự đáng xem trong việc ra khỏi giường?”
Cảnh mơ và ảo giác cũng là một khuôn mẫu phổ biến. Nhân vật ngủ, thiền, ngất, hoặc say thuốc, rồi một màn ảo giác dài với đủ thứ hiệu ứng, kết thúc bằng cảnh tỉnh dậy và “thay đổi”. Người có kinh nghiệm cho biết: những cảnh này thường do sinh viên chuyên ngành quay phim viết ra — không phải vì họ có câu chuyện để kể, mà vì họ muốn có những thước phim đẹp để làm showreel. Hệ quả: bộ phim không có cốt truyện mạch lạc, chỉ là một chuỗi ảnh đẹp rời rạc.
Một lỗi khác cũng thường thấy: nhân vật làm điều xấu — giết người, bạo lực — mà không có lý do gì. Trên diễn đàn có người viết: “Nhiều sinh viên xem Psycho thấy Norman Bates giết người rồi làm theo, nhưng họ quên mất Norman có nguyên nhân — bị mẹ ngược đãi. Còn trong phim sinh viên, nhân vật giết người chỉ vì giáo viên bảo phải có cao trào.” Câu chuyện luôn mạnh hơn khi mọi hành động đều có động cơ rõ ràng — khán giả cần hiểu tại sao một người lại làm như vậy.
3. KỸ THUẬT QUAY VÀ DỰNG LỘ RÕ SỰ THIẾU KINH NGHIỆM
VÍ DỤ PHÁ VỠ 180° (THE SHINING) Giải thích Kubrick cố tình phá quy tắc để tạo cảm giác khó chịu
Một nhà quay phim từng đoạt giải thưởng ASC chỉ ra: dấu hiệu nghiệp dư dễ nhận thấy nhất là việc ống kính tự động nhảy đi nhảy lại giữa chủ thể và hậu cảnh (autofocus hunting). Công nghệ lấy nét tự động trên máy ảnh Sony hay Canon rất tốt, nhưng trong môi trường thiếu sáng hoặc khi có vật cản, nó vẫn “lạc” chủ thể liên tục.
Ánh sáng cũng là một mảng yếu. Nhân vật đứng quá gần tường, ánh sáng chiếu từ cùng phía với máy quay (broadside lighting), không có nguồn sáng hợp lý trong khung hình — ví dụ nhân vật đang ngồi cạnh cửa sổ nhưng ánh sáng lại đến từ hướng khác (lighting motivation). Kỹ thuật đơn giản là đặt đèn chính ngược phía máy quay (reverse key lighting) đã được chứng minh tạo ra hình ảnh chuyên nghiệp hơn nhiều — bóng đổ lên mặt nhân vật tạo chiều sâu và sự lôi cuốn.
Trong dựng phim, lỗi vi phạm quy tắc 180 độ là phổ biến nhất. Quy tắc này nói rằng khi quay hai nhân vật đối thoại, người quay phải tưởng tượng một đường thẳng giữa họ và chỉ được đặt máy ở một bên của đường đó. Nếu máy nhảy qua bên kia, vị trí của hai nhân vật đảo ngược trên màn hình — khán giả bị rối phương hướng ngay lập tức. Một kênh dạy làm phim tên In Depth Cine giải thích: “Ngay cả những đạo diễn kỳ cực thỉnh thoảng cũng phá vỡ quy tắc này để tạo cảm giác khó chịu có chủ đích, nhưng với người mới, nó trông như một lỗi hậu đậu.”
Kỹ thuật dựng J-cut và L-cut cũng thường bị bỏ qua. Đây là kỹ thuật mà âm thanh của cảnh sau xuất hiện trước hình ảnh (J-cut) hoặc âm thanh cảnh trước kéo dài sang cảnh sau (L-cut). Trong phim sinh viên, người dựng thường cắt thẳng — ai nói thì cho thấy mặt người đó — làm cuộc đối thoại trở nên cứng nhắc và thiếu nhịp điệu. Trên diễn đàn từng có người chia sẻ: “Tôi từng có một khách hàng yêu cầu ‘phải thấy người đang nói cho mỗi câu thoại, nếu không khán giả sẽ bối rối’ — đó là lúc tôi biết họ chưa từng nghe đến J-cut.”
4. SẢN XUẤT — DẤU HIỆU CỦA VIỆC “CHỈ CÓ THẾ NÀY”
REVERSE KEY LIGHTING (ánh sáng chính đặt ngược phía)
Bối cảnh phim sinh viên thường là phòng ký túc xá — nơi ở của chính đạo diễn hoặc diễn viên. Một bình luận hài hước trên diễn đàn: “Hitman chuyên nghiệp cầm súng trong phòng ký túc. Cô gái 20 tuổi đóng vai CEO 45 tuổi.” Diễn viên trẻ đóng vai già hơn tuổi là một dấu hiệu khác — khán giả không tin vào nhân vật ngay từ đầu. Trang phục chung chung, không nói lên tính cách. Tiêu đề phim (title card) dùng font chữ mặc định của phần mềm dựng — Premiere Pro hay Final Cut — một chi tiết nhỏ nhưng lộ rõ sự thiếu đầu tư.
Đạo diễn tự đóng vai chính cũng là một dấu hiệu. Một người làm phim từng kể: “Khi một người vừa đạo diễn vừa diễn, họ có xu hướng tự cho mình nhiều cảnh quay đẹp nhất, nhiều cận mặt nhất — và không ai dám nói với họ rằng ‘anh đang tự hại mình đấy’.”
5. HỘI CHỨNG LÀM PHIM THEO THẦN TƯỢNG
CLICHÉ ĐỒNG HỒ BÁO THỨC
Một số sinh viên yêu thích phong cách của một đạo diễn nổi tiếng đến mức copy nguyên xi vào phim của mình, dù câu chuyện không phù hợp. Một nhà quay phim từng kể: “Tôi từng tham gia một bộ phim kinh dị, nhưng người dựng phim — vốn là fan cuồng của Tarantino — đã ghép nhạc cao bồi viễn Tây (western) vào toàn bộ phim. Anh ta nghĩ rằng đó là ‘phong cách Tarantino’ — nhạc vui nhộn, ngầu — nhưng kết quả là phim kinh dị biến thành một bản nhái hài hước, mất hết không khí căng thẳng.”
Wes Anderson cũng là một khuôn mẫu thường bị copy. Sinh viên quay đối xứng (symmetrical — hai bên khung hình cân bằng) cho mọi cảnh, nghĩ rằng đó là “phong cách Wes Anderson”, nhưng quên mất rằng phim của ông có màu sắc được thiết kế kỹ lưỡng, bối cảnh được trang trí công phu, và diễn xuất được chỉ đạo rất chặt — không chỉ đơn giản là đặt máy quay ở giữa phòng
J-CUT và L-CUT GIẢI THÍCH
