(Bài viết tổng hợp từ các chia sẻ của người làm nghề trên các diễn đàn làm phim quốc tế – DP, gaffer. Đây là những quan điểm nghề nghiệp được nhắc lại nhiều lần, không phải công thức bắt buộc – quay phim là nghề sáng tạo, mỗi cảnh mỗi khác)
The Invention Of Hugo Cabret
1. CÂU TRẢ LỜI “CÙNG NƠI VỚI ÂM NHẠC”
Câu chuyện này xuất hiện nhiều lần trên các diễn đàn, với những người kể khác nhau: Sean Astin (diễn viên trong bộ ba Chúa tể những chiếc nhẫn) từng kể lại tại lễ trao giải của Hội quay phim Mỹ rằng trong cảnh quay ở tháp Mordor – sau khi Frodo vừa được cứu khỏi Shelob – có một luồng ánh sáng xanh lục chiếu qua cửa sổ, đúng màu của thành Minas Morgul. Anh hỏi Andrew Lesnie (DP của bộ ba phim này) ánh sáng đó đến từ đâu, và nhận được câu trả lời nổi tiếng: từ cùng nơi với âm nhạc (the same place as the music).
Nghe như một câu đùa, nhưng đây lại là thứ triết lý mà nhiều DP kỳ cựu lặp lại khi được hỏi cùng câu hỏi: ánh sáng trong phim không cần lý do vật lý – nó cần lý do cảm xúc. Nếu cảnh phim cuốn hút, không ai hỏi nguồn sáng ở đâu ra. Một người trong nghề đúc kết thêm: làm phim bản chất là ảo thuật (illusion), và phần lớn người làm phim trẻ quên mất điều đó.
2. KỂ CHUYỆN LÀ MỤC TIÊU DUY NHẤT
Trong một cuộc thảo luận về “ánh sáng tốt trong phim là gì”, một DP trả lời dứt khoát: kể chuyện là mục tiêu duy nhất của ánh sáng trong điện ảnh – mọi động cơ khác đều vô nghĩa. Anh phân biệt rõ: với ảnh tĩnh hay videography, “đẹp” có thể tự thân là mục tiêu; với phim thì không.
Các câu trả lời khác trong thread bổ sung thành một bộ tiêu chí: tương phản (contrast), hình khối (shape), màu sắc (color), chất liệu (texture) và chủ đích (intention) – thứ tự không quan trọng, nhưng thiếu chủ đích thì tất cả những thứ còn lại chỉ là trang trí. Một khái niệm cũng lặp lại ở nhiều cuộc thảo luận: believability – sự đáng tin của thế giới trong phim. Ánh sáng tốt khiến người xem tin vào điều đang diễn ra, và điều này quan trọng ngang với việc khung hình trông đẹp.
Có một DP tóm gọn cách kiểm tra mọi quyết định ánh sáng bằng một câu hỏi duy nhất: quyết định này đang truyền tải thông tin gì cho người xem? Ví dụ: đặt đèn phía sau hay phía trước nhân vật, để nền sáng hay tối – mỗi lựa chọn đều phải trả lời được câu hỏi nó nói lên điều gì về nhân vật và câu chuyện. Theo anh ta, nếu câu trả lời chỉ là “cho đẹp” thì đó chưa phải ánh sáng điện ảnh. Một DP khác chốt bằng công thức ngắn gọn: ánh sáng tốt là ánh sáng khiến người xem nghĩ và cảm đúng điều bộ phim muốn họ nghĩ và cảm.
3. ĐẸP KHÔNG PHẢI LÀ KỂ CHUYỆN
Roger Deakins (DP từng đoạt Oscar – Sicario, 1917, Blade Runner 2049) có câu nói được nhắc lại trong giới: người ta hay nhầm “đẹp” với “quay phim giỏi”. Câu nói này không có nghĩa là phim đẹp thì không kể chuyện được – một bộ phim hoàn toàn có thể vừa đẹp vừa kể chuyện tốt. Ý của Deakins là: đừng đặt mục tiêu làm đẹp lên trước câu chuyện.
Những ví dụ được nhắc nhiều nhất: The Blair Witch Project, 28 Days Later, Paranormal Activity, District 9 và Napoleon Dynamite – những phim cố ý không làm cho hình ảnh trở nên trau chuốt trong một phần thời lượng, để phục vụ câu chuyện muốn kể. Và Barton Fink (anh em nhà Coen) được gọi là chuẩn vàng của dạng “xấu mà hay”: xấu theo chủ đích, không phải xấu vì bất cẩn.
Case study quen thuộc nhất trong các thread: cảnh trong quán rượu ở Inglourious Basterds (Tarantino, 2009). Theo phân tích của một DP trên diễn đàn: cảnh này dùng ánh sáng kiểu phỏng vấn (interview lighting) – nguồn sáng cứng chiếu từ trên xuống, phần còn lại của khung hình chìm trong tối. Ngụ ý: tên sĩ quan phát xít đang biến ngôi nhà của những người kia thành phòng tra hỏi của hắn – nơi vốn an toàn giờ không còn an toàn nữa. Cùng một kỹ thuật, đặt vào ngữ cảnh khác thì chỉ là “ánh sáng phỏng vấn bình thường”; đặt vào đây, nó kể chuyện về quyền lực. Cảnh này cũng được nhiều bài phân tích làm phim chọn làm ví dụ về ánh sáng kể chuyện.
Một góc nhìn lịch sử nữa từ cộng đồng: định nghĩa “cinematic” không cố định. Thời Citizen Kane, người ta coi deep focus (cả khung hình nét từ trước ra sau) là đỉnh cao điện ảnh; còn ngày nay xu hướng lại chuộng shallow focus (chủ thể nét, nền mờ). Không có một chuẩn “cinematic” duy nhất – thứ quan trọng là nó có phục vụ câu chuyện hay không.
4. ÁNH SÁNG KHÔNG CẦN LÝ DO
Cuộc thảo luận sôi nổi nhất của nhóm chủ đề này có câu hỏi thẳng: ánh sáng có luôn cần lý do (motivated) không? Câu trả lời chung của người trong nghề: không hẳn – và có nhiều cách nghĩ về chuyện này.
Douglas Slocombe (DP kỳ cựu – Raiders of the Lost Ark) có một khái niệm gọi là “nothing ambiance”: ánh sáng không có nguồn nào xuất hiện trong cảnh – như giếng cổ trong Raiders, hay các cảnh dưới nước mù mịt trong Taste of Fear – nhưng khán giả vẫn cần nhìn thấy diễn biến. Lúc đó, ánh sáng không cần xin lỗi ai.
Dean Cundey (DP – Back to the Future, Jurassic Park) từng nói trong một buổi trò chuyện rằng mọi người lo lắng quá nhiều về việc ánh sáng “có lý” hay không: nếu khung hình đẹp, khán giả sẽ bỏ qua điều đó. Nên bắt đầu từ lý do thật trong cảnh, nhưng khi không làm được thì đừng cố chấp – ông nhấn mạnh bằng ví dụ: mọi người vẫn chiếu sáng từ trên xuống cho các cảnh trong ô tô dù trên trần xe chẳng có nguồn sáng nào.
Một DP rút gọn cách làm thành “head-canon motivation”: tự tưởng tượng một cửa sổ hay ngọn đèn nằm ngoài khung hình, rồi chiếu sáng như thể nó tồn tại. Khán giả không nhìn thấy nguồn sáng – họ chỉ thấy kết quả.
Robert Richardson (DP của Tarantino) được nhắc đến như người chơi trội nhất trò này: trong The Hateful Eight, những chiếc bàn trắng chói lóa giữa cabin ấm cúng ban đêm – ánh sáng hoàn toàn không có lý do trong cảnh, nhưng tạo cảm giác sân khấu và căng thẳng đúng ý đồ. Born on the Fourth of July và Casino cũng có những cảnh ánh sáng không đến từ đâu cả mà vẫn đẹp mắt.
Kết luận được nhiều người trong thread tán thành: tất cả chỉ là ảo thuật – miễn là khán giả không nhận ra. Một DP chốt lại bằng câu: trong nghề này không có “luôn luôn” và “không bao giờ”. Một góc nhìn khác cùng hướng: hãy xem phim như sân khấu kéo dài – ánh sáng không cần lý do trong cảnh, chỉ cần giúp kể chuyện.
5. BẮT ĐẦU TỪ TÂM TRẠNG CỦA CẢNH
Vậy áp dụng thế nào? Nguyên tắc được truyền lại từ Vilmos Zsigmond (DP huyền thoại Hollywood): đọc tâm trạng cần có của cảnh, chiếu sáng phim trường theo tâm trạng đó, rồi mới chiếu sáng diễn viên. Một DP kể lại nguyên tắc này trong thread về dựng ánh sáng nền – và người khác xác nhận đúng là của Vilmos. Triết lý này khớp với điều Zsigmond từng nói với tạp chí của Hội quay phim Mỹ: thứ quan trọng nhất của quay phim là ánh sáng – vì nó tạo ra tâm trạng khớp với câu chuyện.
Cách làm cụ thể được nêu trong cùng cuộc thảo luận: với cảnh quán bar, hãy chiếu sáng môi trường trước để nhân vật “sống” trong không gian đó, rồi dựa vào look của phim trường để quyết định ánh sáng cho nhân vật. Chiếu nền trước khiến ánh sáng cho diễn viên thường tự rơi vào đúng chỗ – cũng là mẹo đã xuất hiện ở bài trước.
Đừng quên lớp tách nền: nhân vật không có đường viền sáng (backlight) sẽ chìm vào background, mắt khán giả không biết nhìn vào đâu. Tách chủ thể khỏi nền chính là một cách kể chuyện – nó nói cho khán giả biết ai đang quan trọng trong khung hình.
Bài viết được tổng hợp bởi Hanoilens
