1 thế hệ đạo diễn đã thay đổi Hollywood (nhưng có thể ko phải theo ý bạn đang nghĩ đâu) (Phần 2/2)
AI GIẾT CHẾT KỶ NGUYÊN AUTEUR?
Ở Phần 1, chúng ta đã thấy Cimino đốt $44 triệu vào Heaven’s Gate — xây lại thị trấn, trồng cỏ dưới bãi chiến trường, chờ mây, quay 220 giờ phim. Một thất bại thương mại kinh hoàng: $3.5 triệu doanh thu từ một trong những phim đắt nhất lịch sử thời điểm đó. Nhưng Heaven’s Gate không chỉ là câu chuyện về một đạo diễn mất kiểm soát. Nó là câu chuyện về một hệ thống sụp đổ. Và nếu ta hiểu được điều đó, ta sẽ hiểu vì sao Hollywood ngày nay — năm 2026 — vẫn đang sống trong cái bóng của nó.
I. United Artists — cái chết của một huyền thoại
United Artists thành lập năm 1919 bởi Charlie Chaplin, Mary Pickford, Douglas Fairbanks, D.W. Griffith — những ngôi sao lớn nhất Hollywood thời đó. Họ muốn một studio mà nghệ sĩ có tiếng nói. Trong 60 năm, UA sản xuất một số phim vĩ đại nhất lịch sử. Năm 1978, một executive walkout làm UA yếu đi. Transamerica — tập đoàn mẹ — bắt đầu lo lắng. Rồi Heaven’s Gate tới.
Dù UA vẫn có James Bond, vẫn có Rocky, Transamerica không thể chịu được scandal. Báo chí gọi Heaven’s Gate là “sự lãng phí điện ảnh tai tiếng nhất” — Roger Ebert. Thông tin về $44 triệu, về sự ngược đãi động vật trên phim trường, về đạo diễn đổi khoá phòng editing để cấm studio xem phim — tất cả tạo thành một câu chuyện kinh dị công khai. Năm 1981, Transamerica bán United Artists cho MGM. Một studio độc lập 60 năm tuổi — kết thúc chỉ vì một bộ phim.
II. Ai nắm quyền sau đó?
Câu trả lời ngắn gọn: Executives. Các studio executive, chứ không phải director. Trước Heaven’s Gate, “chế độ auteur” của thập niên 1970 cho phép đạo diễn gần như toàn quyền. Coppola quay Apocalypse Now ở Philippines trong 16 tháng, vượt budget hàng triệu — studio vẫn để ông làm. Friedkin quay Sorcerer ở Nam Mỹ, tốn gấp đôi dự kiến. Họ được tin tưởng vì họ là thiên tài.
Có ba bộ phim đã giết chết niềm tin đó: Heaven’s Gate (Cimino, $44M), Sorcerer (Friedkin, $22M — cũng thua lỗ nặng), và One From the Heart (Coppola, $26M — chỉ thu $636K). Cả ba đều đến từ những auteur được kính trọng nhất. Cả ba đều thất bại thảm hại. Và cả ba đều xảy ra trong 3 năm (1980-1982).
Studio rút ra bài học: Cho director toàn quyền là đánh cược quá lớn. Sau Heaven’s Gate, một hệ thống kiểm soát mới ra đời. Budget phải được executive duyệt từng khoản. Kịch bản phải qua nhiều lớp phê duyệt. Casting phải có tiếng nói của studio. Director cut không còn là “bản cuối cùng”. Phim phải có “high concept” — ý tưởng đơn giản, dễ hiểu, dễ marketing. Nói cách khác: nhà sáng tạo không còn là ông chủ nữa.
III. Blockbuster lên ngôi
Thú vị là Jaws (1975) và Star Wars (1977) đã mở đường cho kỷ nguyên blockbuster. Nhưng nếu không có Heaven’s Gate, có lẽ Hollywood vẫn giữ được sự cân bằng — vừa có phim auteur, vừa có phim thương mại. Heaven’s Gate là giọt nước tràn ly. Nó khiến studio chuyển hẳn sang mô hình an toàn: phim có công thức, dễ bán, ít rủi ro.
Thế hệ director 1970s bị thay thế. Không ai đuổi việc họ — nhưng họ không còn được trao cơ hội như trước. Cimino chỉ làm được thêm vài phim nhỏ, không đạt đỉnh nào nữa. Friedkin dần lụi tàn. Coppola phải làm Godfather Part III và nhiều phim thương mại để trả nợ. Thế hệ mới — Spielberg, Lucas, Zemeckis — là những director hiểu rõ studio system. Họ biết sống chung với nó, biết nhượng bộ, biết làm phim vừa có chất lượng vừa an toàn thương mại. Họ thành công, nhưng không ai trong số họ có được sự tự do tuyệt đối như Cimino từng có.
IV. 45 năm sau — lịch sử có lặp lại?
Năm 2024, Francis Ford Coppola — 85 tuổi — tự bỏ $120 triệu túi tiền làm Megalopolis. Phim thu $14.4 triệu. IMDb 4.7. Không ít người thấy bóng dáng Heaven’s Gate trong đó: một auteur huyền thoại, một tầm nhìn không ai hiểu nổi, một số tiền khổng lồ đổ vào một thứ chỉ có mình họ tin. Nhưng Megalopolis là ngoại lệ. Nó xảy ra vì Coppola có đủ tiền để tự làm — không studio nào dám cho một director toàn quyền với $120 triệu nữa. Heaven’s Gate đã đóng cánh cửa đó từ năm 1981.
Câu hỏi cho năm 2026 và tương lai: Nếu AI cho phép một người làm ra cả bộ phim — một mình, không studio, không executive — liệu kỷ nguyên auteur có quay lại? Hay chúng ta sẽ chứng kiến một Heaven’s Gate mới, lần này không phải $44 triệu mà là 44 phút mã nguồn?
Bài học từ Heaven’s Gate không chỉ là “Cimino điên rồ.” Nó là: Toàn quyền sáng tạo là một con dao hai lưỡi. Và khi một con dao đó đâm vào studio, studio sẽ cất nó đi mãi mãi. Hollywood đã thay đổi sau một bộ phim. Không phải vì bộ phim đó dở — mà vì nó chứng minh một sự thật mà không ai muốn thừa nhận: đôi khi, chính người làm nghề giỏi nhất lại là người nguy hiểm nhất.
Bài viết được tổng hợp bởi Hanoilens
