Trên phim trường, có một nơi tiền và mồ hôi bốc hơi nhanh hơn bất cứ đâu khác: cảnh hành động. Khán giả xem một phân đoạn đánh nhau trong mười giây, đoàn phim có thể đã dành cho nó hàng tuần. Báo chí từng thống kê cảnh Liam Neeson nhảy qua hàng rào trong Taken 3 được dựng từ 14 cú cắt trong vỏn vẹn 6 giây, một kỷ lục lố bịch đến mức thành trò cười khắp Internet. Ở chiều ngược lại, một người từng làm việc trong đoàn phim hành động kể lại rằng một cảnh đánh dài ba phút đã ngốn 12 tiếng rưỡi quay, trễ lịch đến mức nữ đạo diễn bỏ quên ba cảnh khác trong phim. Khi Sylvester Stallone muốn thử một cú đấm thật sự với Dolph Lundgren cho Rocky IV, một đòn trúng ngực đã đưa ông vào phòng cấp cứu nhiều tuần liền.
Ba con số đó kể cùng một câu chuyện: cảnh hành động là loại cảnh tốn kém nhất trên phim trường, và phần lớn chi phí nằm ở những thứ khán giả không bao giờ nhìn thấy. Độ khó của nó thường đến từ ba yếu tố cùng lúc: thời gian và tiền bạc, an toàn, và một chuỗi kỹ năng mà hầu hết các loại cảnh khác không đòi hỏi. Bài viết này mổ xẻ cả ba yếu tố để thấy rõ thứ gì đang ngốn tiền và mồ hôi của đoàn phim.
YẾU TỐ THỨ NHẤT: THỜI GIAN VÀ TIỀN BẠC
Cảnh hành động đốt thời gian theo một tỷ lệ mà ít loại cảnh nào sánh được. Một cảnh đánh dài 45 đến 60 giây, không cầu kỳ, vẫn cần trọn một ngày quay với nhiều take và nhiều góc máy. Cảnh dài hơn thì con số thường phình to tương ứng.
Vì sao lại tốn như vậy? Trước tiên, choreography (biên đạo động tác) phải được viết ra từng bước một, giống một bản nhạc, trước khi bất kỳ ai diễn. Diễn viên tập đi tập lại cho tới khi động tác thành phản xạ. Đến ngày quay, mỗi phân đoạn phải quay nhiều take, nhiều góc, rồi dựng lại khi góc máy này đẹp nhưng góc máy kia lộ điểm hở. Đạo cụ, trang phục, mái tóc dính máu giả cũng phải được làm lại sau mỗi lần quay. Đừng tính thời gian quay theo kiểu lấy thời lượng cảnh nhân với một hệ số rồi cho là xong: cùng một động tác, góc máy này nhìn đẹp nhưng góc máy khác có thể lộ điểm hở, buộc đoàn phim phải dựng lại và quay lại từ đầu.
Sự chênh lệch về thời gian giữa hai nền điện ảnh nói lên tất cả. Jackie Chan từng giải thích công khai tại Liên hoan phim Toronto: ở Hồng Kông, một cảnh đánh được dành nhiều tuần, có khi nhiều tháng để dàn dựng; ở Hollywood, ê-kíp chỉ có vài ngày, nhiều nhất là một hai ngày, nên phải dùng mẹo dựng phim bù vào.
Khi không có thời gian lẫn tiền bạc, cách thoát hiểm thường thấy của sản xuất là cắt nhanh. Cảnh nhảy rào trong Taken 3 là trường hợp quá đà nhất, nhưng nguyên tắc đằng sau rất phổ biến: quay một đống động tác lộn xộn, rồi dựng lại ở hậu kỳ cho ra vẻ dữ dội. Trào lưu này bắt nguồn từ loạt phim Bourne hồi đầu những năm 2000, khi camera rung (shaky cam) và cắt dồn dập được dùng để tạo cảm giác chân thực, sau đó bị hàng loạt phim bắt chước với mục đích ít trong sáng hơn: che đi chỗ diễn viên đánh không tới, những cú đấm không chạm và cả stunt double (diễn viên đóng thế) thay mặt. Với khán giả quen xem, những cú cắt dồn dập thường bị xem là tín hiệu cho thấy cảnh quay gốc không đủ tốt để phơi bày.
YẾU TỐ THỨ HAI: AN TOÀN
Lý do khiến cảnh hành động phải “đánh giả” nằm ở hậu quả của những cú đánh thật. Câu chuyện Stallone là minh chứng nổi tiếng nhất: ông muốn cảnh quyền anh trong Rocky IV chân thực nên bảo Dolph Lundgren đấm thật, một cú trúng ngực đưa ông vào viện điều trị tim nhiều tuần. Bài học được rút ra rất nhanh: phim đánh giả trước hết là vì lý do an toàn.
Hồ sơ tai nạn của ngành phim dày hơn người ngoài nghề tưởng. Giai đoạn 1980-1990, theo thống kê được Wikipedia ghi lại từ các nguồn ngành, có 37 ca tử vong liên quan đến diễn viên đóng thế, trong đó 24 ca liên quan trực thăng. Olivia Jackson, diễn viên đóng thế của Milla Jovovich trong phim Resident Evil: The Final Chapter, được giao lái mô tô tốc độ cao về phía camera gắn trên cánh tay máy quay (camera arm) của một chiếc SUV, và chiếc mô tô đã đâm vào cánh tay máy hạng nặng đó: năm dây thần kinh đứt khỏi cột sống, cánh tay trái phải cắt cụt. Cô kiện đoàn phim và giành phần thắng trước tòa. Ở châu Á, vụ cháy nổ năm 2010 trên phim trường một bộ phim truyền hình khiến Selina Jen bỏng 54% cơ thể và bạn diễn Yu Haoming bỏng 39%, cả hai phải trải qua nhiều lần ghép da. Dương Tử Quỳnh từng ngã từ bức tường cao hơn 5 mét trong một cảnh quay năm 1996, chấn thương lưng nặng đến mức cô trầm cảm và suýt bỏ nghề. Lý Liên Kiệt cũng có lần sàn đấu cao chừng 3 mét rưỡi sập khi quay Fearless, khiến ông và một diễn viên đóng thế rơi xuống nền cứng. Và Brandon Lee, con trai Lý Tiểu Long, thiệt mạng trên phim trường The Crow vì một khẩu súng đạo cụ còn đạn thật, dù cảnh quay đó thậm chí không phải cảnh hành động.
Chính vì vậy, an toàn thường là hạng mục chi phí lớn thứ hai của một cảnh hành động, sau tiền thuê người. Đội ngũ tiêu chuẩn gồm có điều phối viên đóng thế (stunt coordinator) chịu trách nhiệm thiết kế và giám sát toàn bộ động tác, người làm pre-viz (dựng video mô phỏng trước) để đạo diễn duyệt trước khi tốn tiền quay, nhân viên y tế túc trực với túi cứu thương, và giấy phép quay ở địa điểm công cộng. Vũ khí đạo cụ dùng tre, cao su hoặc nhôm thay cho kim loại thật, tùy khoảng cách máy quay, còn diễn viên được tập nhắm vào những vùng an toàn như khoảng không bên cạnh đầu. Trong nghề, kỹ thuật làm cú đấm trông như trúng đòn được gọi là “bán cú đấm” (selling the hit): nắm đấm không chạm mặt, người nhận đòn giật đầu đúng lúc nắm đấm đi ngang tầm camera, và ống kính tự làm phần còn lại. Chuyên gia stage combat (võ thuật sân khấu) gọi ba yếu tố quyết định là mục tiêu đòn, nhịp và khoảng cách, sai một trong ba là cảnh vỡ.
Rủi ro an toàn còn kéo theo một hệ lụy ít ai nghĩ tới: một diễn viên chấn thương có thể làm trễ lịch quay hàng ngày, hàng tuần, thậm chí hàng tháng, và ảnh hưởng đến công việc của hàng trăm người trong đoàn, từ người lấy nét đến đội trang phục. Đó là lý do dù một diễn viên có đủ khả năng tự đóng cảnh nguy hiểm, họ vẫn thường được khuyên không nên làm.
YẾU TỐ THỨ BA: KỸ NĂNG KÉP
Yếu tố thứ ba phân biệt cảnh hành động với mọi loại cảnh khác: nó đòi hỏi nhiều lớp kỹ năng khác nhau phải khớp hoàn hảo trong cùng một khoảnh khắc. Diễn viên phải vừa diễn xuất vừa đánh võ, và nếu không có nền tảng, toàn bộ ê-kíp phải gồng lên bù đắp. Nhiều phim châu Á tuyển võ sĩ thật đóng phim chính vì lý do này, họ tự làm được mọi động tác. Hollywood chọn lối đi khác: chọn diễn viên ăn khách rồi dùng cắt nhanh và góc máy cận để giấu điều đó. Keanu Reeves dành nhiều tháng tập võ cho John Wick, và kết quả là những cảnh quay dài (long take), ít cắt, được khán giả nhớ tới như chuẩn mực mới. Người xem quen mắt chỉ cần thấy một cảnh cắt liên tục ở cự ly cận là đủ nghi ngờ diễn viên chính không tự đánh được.
Có võ thuật thật cũng chưa đủ. Wire work (diễn xuất với dây treo) là một kỹ năng riêng: bộ đai treo người (harness) thời hoàng kim của phim Hồng Kông rất khó chịu và đau người, ngay cả võ sĩ thực thụ như Dương Tử Quỳnh cũng phải tập riêng trước khi đóng phim kiếm hiệp. Scott Adkins, võ sĩ kiêm diễn viên hành động nổi tiếng, từng thừa nhận wire là kỹ năng anh không giỏi, trong khi diễn viên xuất thân từ wushu lại làm rất tốt nhờ khả năng cảm nhận cơ thể. Cảnh đánh xét cho cùng gần với múa hơn là giao đấu, nên không lạ khi dân múa tiếp thu bài đánh nhanh hơn cả võ sĩ.
Lớp kỹ năng thứ hai thuộc về máy quay. Một cảnh đánh muốn đẹp phải tôn trọng quy tắc 180 độ: hai nhân vật giữ vị trí tương đối ổn định so với trục camera, nếu không khán giả mất phương hướng ngay. Góc máy phải được tính toán cùng lúc với động tác, người quay phim phải biết trước cú đấm sẽ đi về đâu để đặt ống kính đúng chỗ. Lớp thứ ba thuộc về đạo diễn và biên tập: không ít đạo diễn đầu tư công sức vào choreography nhưng lại lúng túng ở khâu quay nó, và trong cảnh đánh, điều phối viên đóng thế thường là người nắm quyền chỉ đạo thực tế trên phim trường. Lớp cuối cùng là hậu kỳ: tiếng động được thiết kế lại để tăng lực đòn, vài động tác được tăng tốc bằng kỹ thuật speed ramp (biến đổi tốc độ khung hình), ống kính tiêu cự dài nén khoảng cách để cú đấm trông sát hơn. Một cảnh hành động hoàn chỉnh có thể xem là sản phẩm của năm lớp kỹ năng này chồng lên nhau; lớp nào hỏng, cảnh đó vỡ.
Ở phía sau cùng của yếu tố này là hệ thống đào tạo. Điện ảnh Hồng Kông có lợi thế mà Hollywood không có: các ngôi sao võ thuật của họ xuất thân từ trường kinh kịch, được đào tạo biểu diễn từ nhỏ, nhiều người lên sân khấu trước tuổi thiếu niên. Khi họ bước sang màn ảnh, động tác đã thành bản năng. Choreographer ở Hồng Kông thường được trao quyền quyết định cả khâu quay lẫn dựng cảnh đánh, trong khi ở Hollywood vai trò của họ thường bị thu hẹp: giao ý tưởng rồi bị đạo diễn và biên tập viên cắt xén. Hệ quả thấy rõ là cùng một chuỗi động tác, diễn viên Hồng Kông biểu diễn được ngay, còn diễn viên phương Tây thường phải mất nhiều tháng tập luyện mới đạt tới. Thiếu hệ thống đó, mọi nỗ lực làm phim hành động đều phải trả giá bằng thời gian và tiền bạc nhiều hơn gấp bội.
“KHÓ NHẤT” ĐÚNG ĐẾN ĐÂU?
Nói cảnh hành động là loại cảnh khó nhất cần một sự chính xác nhất định. Cảnh quay dưới nước, cảnh có trẻ em, động vật hay đám đông cũng là những cơn ác mộng logistics theo cách riêng của chúng. Điều dữ liệu cho thấy rõ ràng là: tính theo phút màn hình, hiếm loại cảnh nào ngốn thời gian, tiền bạc và rủi ro an toàn bằng cảnh hành động. Một cảnh đối thoại dài ba phút thường không cần 12 tiếng quay, cũng chẳng cần đội đóng thế, giấy phép hay nhân viên y tế túc trực. Cảnh hành động gộp cả ba yếu tố khó khăn vào một chỗ, đó là điều hiếm loại cảnh nào làm được.
Ranh giới giữa “khó” và “bất khả thi” của cảnh hành động nằm ở ngân sách và thời gian được cấp. Hollywood chứng minh rằng tiền nhiều không tự sinh ra cảnh đánh đẹp: những phim ngân sách lớn những năm 1980-1990 vẫn có võ thuật tệ đến mức phải dựng phim bù khuyết điểm, trong khi các phim Hồng Kông kinh phí khiêm tốn hơn nhiều lại làm được những cảnh đánh đi vào lịch sử. Thứ tạo ra khác biệt là hệ thống đào tạo, quyền quyết định của người làm choreography và thời gian được đầu tư.
Cảnh hành động là nơi tiền và mồ hôi bốc hơi nhanh nhất, cũng là nơi phơi bày năng lực của cả một đoàn phim: diễn viên có võ hay không, đạo diễn có hiểu động tác hay không, biên tập có giữ được nhịp hay không, và ê-kíp có đủ kỷ luật để làm đi làm lại tới khi đúng hay không. Khán giả có thể không biết tên những người làm ra nó, nhưng họ luôn nhận ra khi một cảnh hành động được làm đúng cách, bởi họ nhìn thấy mọi thứ, và đó là thứ đắt giá nhất trên phim trường.
Nhân dịp bài này thì mình cũng rất kỳ vọng vào một bộ phim Việt là Hộ Linh Tráng Sĩ sẽ ra mắt dịp 2/9 năm nay. Điểm đáng chờ đợi nhất là hậu trường của phim đi đúng những gì đã mổ xẻ: 12 phân cảnh võ thuật do Johnny Trí Nguyễn – tài tử từng làm cascadeur (diễn viên đóng thế) ở Hollywood – dàn dựng, nhiều gấp đôi số cảnh đánh trong Dòng máu anh hùng; diễn viên Quách Ngọc Ngoan tiết lộ đã tập luyện suốt bốn tháng tại võ đường của anh, học cả cưỡi ngựa để vào vai võ tướng. Nếu đoàn phim trả đủ giá cho cả ba yếu tố thời gian, an toàn và kỹ năng, đây có thể là câu trả lời Việt Nam cho câu hỏi mà bài viết này đặt ra: một cảnh hành động làm đúng cách trông như thế nào 
Bài viết được tổng hợp bởi Hanoilens – Dịch vụ cho thuê thiết bị quay phim tại Hanoi và TPHCM
