Trên một diễn đàn làm phim, có một câu hỏi: “Điều gì khiến bạn THẬT SỰ hiểu về ánh sáng?” – câu hỏi không xoay quanh kỹ thuật (dùng đèn gì, đặt đâu), mà xoay quanh khoảnh khắc “bừng sáng”: một bộ phim, một người thầy, một sai lầm làm thay đổi vĩnh viễn cách bạn nhìn ánh sáng.
Câu trả lời từ những người trong nghề (DP – đạo diễn hình ảnh, gaffer – trưởng bộ phận ánh sáng; và cả những người mới vào nghề) cho thấy: KHÔNG có một khoảnh khắc duy nhất khiến mọi thứ bỗng sáng tỏ. Nhưng có những “cú click” lặp đi lặp lại ở hầu hết mọi người. Dưới đây là 5 kiểu khoảnh khắc được kể nhiều nhất.
1. KHOẢNH KHẮC BỎ ĐỒ NGHỀ
Câu chuyện được trích dẫn nhiều nhất, từ một DP chia sẻ trên diễn đàn:
“Tôi chính thức tự cho phép mình gọi là DP khi đang quay một phim truyện, có rất nhiều đèn, đội điện và đội grip đầy đủ – nhưng quyết định cách tốt nhất để chiếu sáng cảnh tiếp theo là MỘT bóng đèn 100W trong chiếc đèn bàn thật trên phim trường. Và chúng tôi đã làm đúng như vậy. Và nó hoàn hảo tuyệt đối cho cảnh đó. Gaffer và key grip của tôi mỉm cười. Đó là một nghi thức trưởng thành.”
Một người khác kể bài học tương tự: “Điều tôi học được là không quyết định nghệ thuật nào nên bị dẫn dắt bởi cái tôi. Một bóng đèn trần đơn giản đôi khi tốt hơn bất kỳ hệ thống phức tạp nào tôi có thể nghĩ ra.”
Ý tưởng này không chỉ của một người. Trên một diễn đàn khác, một người mới thắc mắc: “Tôi không hiểu làm sao phim chuyên nghiệp lại chiếu sáng ít thế?” – câu trả lời được đồng tình nhiều nhất: “Các bậc thầy ánh sáng quản lý được với rất ít nguồn sáng, còn người mới thì thêm một đèn cho mỗi ‘vấn đề’ gặp phải. Nguyên tắc: Thêm một đèn là thêm một vấn đề (Add a light, add a problem!).”
BÀI HỌC: Hiểu ánh sáng là biết dùng ít đèn hơn, đúng chỗ hơn. Cái tôi của người quay phim (muốn dùng thật nhiều thiết bị để chứng minh năng lực) thường là kẻ thù lớn nhất của ánh sáng đúng.
2. KHOẢNH KHẮC “MỌI BỀ MẶT LÀ NGUỒN SÁNG”
“Một khoảnh khắc định hình của tôi là học được rằng mọi bề mặt ánh sáng chạm vào đều có thể được nghĩ như một nguồn sáng. Ví dụ: bức tường trắng cạnh diễn viên có ánh sáng môi trường chiếu vào ngoài khung hình. Bạn đo độ sáng bức tường đó bằng đồng hồ đo sáng điểm (spot meter – thiết bị đo độ sáng của một vùng nhỏ). Nó không khác gì việc bạn có một nguồn sáng lớn đúng bằng kích thước và hình dạng bức tường đó.” – một DP trên diễn đàn
Một người khác “click” theo cách: “Tôi nghĩ nguồn sáng như một con mắt NGƯỢC – máy chiếu thay vì máy thu. Với suy nghĩ đó, mọi thứ bắt đầu rơi vào đúng vị trí.”
GIẢI THÍCH DỄ HIỂU: Khi ánh sáng từ đèn chính chiếu vào tường, bức tường trở thành một “nguồn sáng khổng lồ, mềm” (vì diện tích lớn) phản chiếu trở lại diễn viên. Đây là lý do các phim trường thường dùng tấm xốp trắng, vải trắng (gọi là bounce – tấm phản chiếu) đặt cạnh diễn viên: nó biến ánh sáng cứng thành ánh sáng mềm, dịu. Người hiểu ánh sáng là người đọc được cả những “nguồn sáng không nhìn thấy” này – không chỉ đèn.
3. KHOẢNH KHẮC “ĐEN LÀ MỘT MÀU”
“Đen không phải sự vắng mặt chi tiết – nó là một màu, một màu đầy sức hút kỳ lạ. Nhiều đạo diễn không hiểu điều này: ‘Tôi không thấy chi tiết ở mọi nơi! Làm sáng lên!’ Nếu điều đó xảy ra, hãy tìm người khác để làm việc cùng – người giỏi tư duy trừu tượng hơn.” – một DP trên diễn đàn chia sẻ
Ý tưởng này được xác nhận rộng rãi: trên các diễn đàn quay phim, câu hỏi “vì sao phim tối quá?” xuất hiện liên tục, và câu trả lời quen thuộc nhất từ người trong nghề là: bóng tối là công cụ kể chuyện – nó tạo chiều sâu, tạo tâm trạng, dẫn mắt người xem đến đúng chỗ cần nhìn.
HIỂU CHO ĐƠN GIẢN: Người mới thường nghĩ “ánh sáng tốt = nhìn thấy mọi thứ”. Nhưng nếu khung hình sáng đều, mắt người xem không biết nhìn đâu. Bóng tối tạo ra “vùng nhấn” – giống như trên sân khấu, đèn rọi chỉ chiếu vào diễn viên chính, phần còn lại chìm trong tối để khán giả biết tập trung vào ai. Ánh sáng giỏi là biết ĐỂ TỐI đúng chỗ, không phải làm sáng tất cả.
4. KHOẢNH KHẮC “QUAY TỪ PHÍA BÓNG TỐI” (SHOOT THE SHADOW SIDE)
GIẢI THÍCH: “Quay phía bóng tối” KHÔNG có nghĩa là quay trong bóng tối. Nó nghĩa là: khi bạn quay cận mặt một diễn viên, bạn đặt máy quay sao cho phần mặt nhìn về phía máy là phần KHÔNG được đèn chính chiếu thẳng vào (phía tối), còn đèn chính (key light – nguồn sáng chính) chiếu từ phía xa, tạo ra một mảng sáng trên một bên mặt và một mảng tối nhẹ ở bên còn lại.
Vì sao làm vậy? Ánh sáng chiếu thẳng từ phía máy quay (front light) làm khuôn mặt TRỞ NÊN PHẲNG – giống như đèn flash điện thoại chụp thẳng mặt: mất hết nếp nhăn, mất chiều sâu, mặt “dán” vào nền. Trong khi đó, ánh sáng từ bên cạnh tạo ra sự chuyển tiếp sáng-tối trên khuôn mặt – thứ mà mắt người đọc là KHỐI, CHIỀU SÂU.
Cộng đồng giải thích rất rõ về điều này:
– “Quay phía bóng tối không phải là luật. Nó chỉ là cách DỄ để có được hình khối và chiều sâu tốt trên khuôn mặt. Nếu để ý, bạn sẽ thấy phim vẫn thường chiếu sáng từ phía máy quay – nhưng khó làm đẹp hơn nhiều, nên người ta mới khuyên người mới cứ theo shadow side.” – một DP trên diễn đàn
– “Ánh sáng từ góc máy quay che giấu kết cấu (texture – độ nhám, đường nét trên da), giảm chiều sâu và tính 3 chiều.” – một DP khác
– “Chiếu sáng phía xa (far-side lighting – đèn chiếu từ phía đối diện máy quay) nhanh chóng tạo hình khối trên khuôn mặt bằng kỹ thuật chiaroscuro (tương phản sáng-tối đậm, vốn xuất phát từ hội họa thời Phục Hưng).” – một DP khác
– “Không phải lúc nào cũng quay phía tối. Có lúc thẩm mỹ không phải là thứ kể chuyện tốt nhất.” – một người xem phân tích cảnh trong phim Top Gun: Maverick, nơi nhân vật nói chuyện cạnh cửa sổ
– “‘Luôn luôn’ là từ mạnh. Có những lúc phải phá lệ – nhất là khi cần làm đẹp diễn viên nữ (beauty lighting) hoặc khi ánh sáng trong phim được “động cơ hóa” bởi một nguồn thật trong cảnh (như cửa sổ ngay cạnh máy quay).” – một DP khác
GIẢI THÍCH RÕ HƠN VỀ NHỮNG TRÍCH DẪN TRÊN:
Khi nào thì PHÁ LỆ “quay phía bóng tối”? Ba tình huống điển hình được cộng đồng nêu ra:
1. Khi câu chuyện cần sự tươi sáng, ấm áp: Shadow side tạo kịch tính, u tối – rất hợp cảnh hồi hộp, tâm trạng nặng nề. Nhưng trong một cảnh vui vẻ, lãng mạn, hay một nhân vật đang hạnh phúc, quay phía tối sẽ làm khán giả cảm thấy “có gì đó không ổn” dù nội dung đang vui. Lúc đó chiếu sáng đều từ phía máy quay (front light) lại đúng – vì nó truyền tải đúng cảm xúc của cảnh. Đó là ý của câu “có lúc thẩm mỹ không phải là thứ kể chuyện tốt nhất” – ý là: shadow side nhìn “nghệ thuật” hơn, nhưng đôi khi cái nhìn nghệ thuật đó lại làm sai thông điệp câu chuyện.
2. Khi cần làm đẹp diễn viên (beauty lighting): Trong các cảnh cận mặt diễn viên nữ mà phim muốn tôn vinh vẻ đẹp (phim thương mại, cảnh lãng mạn, quảng cáo mỹ phẩm), người ta thường chiếu sáng đều, mềm từ phía trước – vì ánh sáng từ phía trước làm mờ nếp nhăn, khuyết điểm, da trông mịn và trẻ hơn. Ngược lại, shadow side làm lộ rõ kết cấu da, nếp nhăn – đẹp về mặt nghệ thuật nhưng không làm đẹp con người.
3. Khi ánh sáng trong cảnh có “nguồn thật” ngay cạnh máy quay: Ví dụ nhân vật đang ngồi cạnh cửa sổ, và máy quay đặt cùng phía cửa sổ. Lúc đó ánh sáng tự nhiên chiếu thẳng vào mặt nhân vật từ phía máy quay – nếu cố “quay phía bóng tối” thì phải bỏ qua nguồn sáng hợp lý nhất trong cảnh, làm khán giả thấy kỳ. Cộng đồng gọi đây là ánh sáng có “động cơ” (motivated light – ánh sáng có nguồn hợp lý nhìn thấy được trong cảnh). Khi nguồn sáng thật nằm phía máy quay, cứ để ánh sáng tự nhiên chiếu thẳng – đừng gò ép theo quy tắc.
BÀI HỌC: “Quay phía bóng tối” là công cụ nhanh nhất để khung hình có chiều sâu – nhưng nó là quy tắc ngón tay cái (rule of thumb), không phải luật bất biến. Điều quan trọng hơn là HIỂU vì sao nó hoạt động: mắt người đọc chiều sâu qua sự tương phản sáng-tối.
5. KHOẢNH KHẮC “ÁNH SÁNG ĐẾN TỪ CÙNG NƠI VỚI ÂM NHẠC”
Câu nói này được xác nhận bởi NHIỀU nguồn độc lập – quan trọng nhất là IMDb (trang dữ liệu điện ảnh, trang chính thức của Andrew Lesnie, người quay phim chính của Chúa tể những chiếc nhẫn) ghi: “Về những nguồn sáng phi thực tế của ông: Ánh sáng đến từ đâu? Từ cùng nơi với âm nhạc.”
Câu chuyện được kể lại: Sean Astin (diễn viên đóng Samwise) hỏi Lesnie ánh sáng trong cảnh đến từ đâu, và Lesnie trả lời: “Từ cùng nơi với âm nhạc.” – nghĩa là: đừng hỏi vì sao có ánh sáng đó về mặt vật lý, hãy cảm nhận nó như cảm nhận nhạc nền.
Trên diễn đàn, một người khác (không phải người kể đầu tiên) trích lại câu nói này và bổ sung: “DP huyền thoại Douglas Slocombe (người quay phim 3 phần phim Indiana Jones) gọi một kỹ thuật riêng là ‘nothing ambiance’ – ánh sáng nền không đến từ nguồn nào cả, dùng khi cảnh không có nguồn sáng hợp lý.” Một người khác kể: “Tôi dự buổi nói chuyện của Dean Cundey (DP phim Jurassic Park, Back to the Future) và ông nói mọi người lo lắng quá nhiều về ‘động cơ ánh sáng’. Nếu nó đẹp, khán giả sẽ bỏ qua việc nó có hợp lý hay không.”
GIẢI THÍCH DỄ HIỂU: “Ánh sáng có động cơ (motivated light)” là ánh sáng có nguồn hợp lý trong cảnh – cửa sổ, đèn bàn, lửa trại. Nhiều người mới ám ảnh: mọi đèn phải có nguồn nhìn thấy được. Nhưng các bậc thầy nói: đừng quá câu nệ. Ánh sáng phục vụ cảm xúc – giống nhạc nền, bạn không hỏi “tiếng violin này phát ra từ đâu trong phòng?”
VÀ SỰ THẬT QUAN TRỌNG: KHÔNG CÓ “KHOẢNH KHẮC DUY NHẤT”
Hầu hết người trong nghề đều nhấn mạnh:
“Giống như hầu hết kỹ năng phức tạp, nó không phải là một khoảnh khắc nhận thức đột ngột mà là một chuỗi dài những eureka nhỏ tích lũy qua nhiều năm.” – một DP trên diễn đàn
“Nó diễn ra dần dần. Nhìn chung phải mất 10.000 giờ để thành thạo.” – một DP khác
Một người kể khoảnh khắc “cắm điện vào Ma trận” của mình: “Tôi có một khoảnh khắc gần như siêu thực, mọi thứ đột nhiên khớp lại. Nhưng khi tính toán, khoảnh khắc đó đến gần như chính xác vào cuối giai đoạn ‘10.000 giờ’ của Malcolm Gladwell. Nên tôi chỉ biết nói: hãy tiếp tục tích lũy giờ.”
Một quay phim người Ý tóm gọn: “Đó là một chuỗi những khoảnh khắc nhỏ và lớn trong suốt nhiều năm. Và bạn không bao giờ ngừng học. Đó là điều đẹp đẽ của nghề này.”
Bài viết được tổng hợp bởi Hanoilens
