Tại sao một crane shot 60 năm tuổi vẫn khiến cinematographer hiện đại phải nể phục?
Năm 1964. Steadycam chưa ra đời (phải đợi đến 1975). CGI là khái niệm không tồn tại. Một đoàn làm phim Liên Xô-Cuba đặt máy quay lên một hệ thống cáp tự chế — và thực hiện cảnh quay mà 60 năm sau, hàng triệu người trên diễn đàn cinematography vẫn gọi là “impossible”.
Martin Scorsese đã khóc khi xem cảnh này lần đầu tiên năm 1992. Ông dành 3 năm sau đó để tìm cách đưa bộ phim ra khỏi kho lãng quên. Francis Ford Coppola cũng tham gia chiến dịch. Một trong những cảnh quay ấn tượng nhất lịch sử điện ảnh suýt biến mất vĩnh viễn vì chiến tranh Lạnh.
Đây là câu chuyện về những gì con người có thể làm khi không biết đến giới hạn.
========================================
BỘ PHIM BỊ LÃNG QUÊN 30 NĂM
========================================
“I Am Cuba” — tiếng Tây Ban Nha là “Soy Cuba”, tiếng Nga là “Я — Куба” — là một tác phẩm điện ảnh chính luận hợp tác giữa Mosfilm (Liên Xô) và ICAIC (Cuba). Đạo diễn Mikhail Kalatozov, quay phim Sergei Urusevsky — bộ đôi vừa đoạt giải Cành Cọ Vàng tại Cannes 1958 với “The Cranes Are Flying”, một siêu phẩm kỹ thuật khác.
Phim gồm 4 câu chuyện về người dân Cuba trước cách mạng: một cô gái điếm ở Havana, một nông dân mất đất, một sinh viên cách mạng bị giết, và một người nông dân cuối cùng gia nhập lực lượng nổi dậy.
Nhưng khi ra mắt, Soy Cuba thất bại thảm hại. Ở Cuba, khán giả chê phim “khuôn mẫu” về người Cuba. Ở Moscow, giới phê bình bảo phim “chưa đủ cách mạng”, quá thông cảm với tầng lớp tư sản trước Castro. Chiến tranh Lạnh ngăn phim đến được phương Tây. Bản in biến mất trong kho Mosfilm suốt 30 năm.
Mãi đến 1992, một bản in của Soy Cuba được chiếu tại Telluride Film Festival. Khán phòng lặng đi. Scorsese và Coppola, khi đó đã là những huyền thoại sống, bắt tay ngay vào chiến dịch phục hồi phim. Milestone Films mua bản quyền từ Mosfilm. Năm 1995, Soy Cuba chính thức công chiếu tại Film Forum, New York, gây chấn động làng điện ảnh. Năm 2024, Criterion Collection phát hành bản 4K Ultra HD Blu-ray.
Scorsese nói: “Mỗi lần xem Soy Cuba, tôi lại tự hỏi: Tại sao họ có thể làm điều đó năm 1964, mà chúng ta ngày nay lại ngại?”
========================================
TIMELINE: TỪNG GIÂY CỦA CẢNH QUAY
========================================
Cảnh quay thuộc câu chuyện thứ ba: đám tang sinh viên cách mạng Enrique.
Nó bắt đầu từ mặt đất. Camera theo sát lá cờ phủ trên cáng của Enrique — góc thấp, gần, hầu như chạm vào đám đông đang nghiêng mình. Không cut. Không chớp mắt.
Rồi camera bắt đầu ngước lên. Từ từ. Như thể nó đang ngước nhìn linh hồn của người chết bay lên. Ống kính lia qua mặt tiền toà nhà 4 tầng — khoảng 12 mét — tất cả chỉ trong một hơi thở.
Khi đã ở trên cao, camera quay ngang. Nó bay dọc theo dãy nhà, vẫn giữ nguyên góc nhìn từ trên xuống. Đám rước bên dưới nhỏ dần nhưng vẫn còn trong khung hình.
Và rồi điểm chuyển đáng kinh ngạc nhất: camera lao thẳng vào một ô cửa sổ đang mở. Nó đi xuyên qua — vào bên trong một nhà máy xì gà. Hàng chục công nhân đang tụ tập bên cửa sổ, nhìn xuống đám đông. Camera lách qua họ, không ngừng, không do dự.
Qua cửa sổ phía bên kia. Ra giữa không trung. Camera lơ lửng giữa hai dãy nhà, nhìn thẳng xuống mặt đường bên dưới. Một tiếng thở dài của đám đông vọng lên.
~3.5 phút. Một shot. Không cut.
========================================
LÀM THẾ NÀO? — CABLE DEVICE BÍ MẬT
========================================
Công cụ cho cảnh quay này là một phát minh tự chế: một hệ thống cáp căng ngang giữa các toà nhà, với camera gắn trên một bệ trượt. Người quay điều khiển từ xa bằng tay quay cơ khí.
Camera operator Alexander Calzatti, trong bài phỏng vấn với tạp chí American Society of Cinematographers, tiết lộ: “Mọi thứ đều làm bằng tay, kiểu garage. Không hề có bản vẽ kỹ thuật chính thức.”
Hệ thống hoạt động với hai chuyển động chính:
– Lên/xuống: dây cáp kéo từ mặt đất
– Sang ngang: bệ trượt trên cáp căng ngang
Không motor điện. Không remote control. Không màn hình preview. Mọi thứ vận hành bằng cơ khí thuần tuý và tay nghề của người quay. Một lần quay hỏng đồng nghĩa với 2-3 giờ setup lại từ đầu — phải căng lại cáp, canh lại điểm rơi, dàn dựng lại hàng trăm diễn viên quần chúng.
Điều kiện quay: nhiệt đới Cuba. Nắng gắt. Độ ẩm cao. Máy quay 35mm của Mosfilm không được thiết kế cho khí hậu này.
Calzatti kể: “Chúng tôi nhiệt huyết đến mức bị lây nhiễm, và chúng tôi làm việc rất cật lực. Nhưng sau khi về Nga, hơn một nửa đoàn phim chết. Tôi sống sót vì tôi còn trẻ.”
========================================
NHỮNG CHI TIẾT KỸ THUẬT KHÁC
========================================
Soy Cuba có nhiều hơn một cảnh quay đáng kinh ngạc.
Cảnh hồ bơi: camera chống nước, nhúng xuống dưới mặt nước, lia qua người bơi, rồi nhấc lên mà không một giọt nước nào đọng trên ống kính. Bí quyết? Đội ngũ dùng chất tẩy rửa kính tiềm vọng của tàu ngầm — một mẹo vặt từ quân đội Liên Xô.
Cảnh đốt đồn điền mía: lửa thật. Không CGI, không miniature. Hơn 1,000 lính Cuba được điều đến một địa điểm hẻo lánh để quay — và đốt thật.
Cảnh biểu tình sinh viên: vòi rồng cứu hoả phun nước thật vào mặt diễn viên. Camera không được bảo vệ, ướt sũng. Nước vào ống kính là chuyện thường.
Và trên hết: phim hồng ngoại. Urusevsky xin được từ Bộ Quốc phòng Liên Xô loại phim IR dùng cho mục đích quân sự. Kết quả: cây cối và mía trắng xoá, bầu trời đen kịt, độ tương phản siêu thực. Không một bộ phim nào trước hoặc sau Soy Cuba có look giống vậy — bởi không ai có được nguồn phim đó.
========================================
DI SẢN: 60 NĂM VẪN KHÔNG AI LÀM LẠI ĐƯỢC
========================================
Soy Cuba đã ảnh hưởng đến nhiều thế hệ nhà làm phim. Cảnh tracking shot dài trong Goodfellas của Scorsese (qua lối sau của Copacabana) mang dấu ấn của Soy Cuba. Paul Thomas Anderson thừa nhận ảnh hưởng khi làm Boogie Nights. Birdman của Iñárritu, 1917 của Sam Mendes, Children of Men của Alfonso Cuarón — tất cả đều kế thừa tinh thần “một hơi thở” từ Soy Cuba.
Nhưng có một điểm khác biệt cốt lõi.
1917 và Birdman là one shot giả. Chúng có hidden cuts — chỗ nối được giấu kỹ bằng VFX. Không có cảnh quay 10 phút thật nào trong hai phim đó. Soy Cuba, ngược lại, là thật 100%. In-camera. Không hậu kỳ. Năm 1964.
Trên diễn đàn cinematography, một người dùng viết: “Đem Soy Cuba ra so với 1917 ư? Soy Cuba ra đời gần 60 năm trước. Tất cả đều trong camera. Tất cả.”
60 năm sau, chưa ai làm lại được cảnh quay tương tự trong một lần in-camera. Không phải vì không đủ công nghệ — Alexa 65 có dynamic range gấp trăm lần. Không phải vì thiếu tiền — một cảnh quay CGI trong Marvel tiêu tốn triệu đô.
Mà vì không ai dám thử.
Kỹ thuật có thể tiến bộ. Nhưng can đảm — thứ khiến một đoàn làm phim đặt máy quay lên dây cáp tự chế, đốt đồn điền thật, gửi cả crew vào nhiệt đới Cuba với thiết bị Liên Xô — thứ đó không nằm trong bất kỳ spec sheet nào.
========================================
CÂU CHUYỆN BÊN LỀ
========================================
Bộ phim tài liệu “Soy Cuba: O Mamute Siberiano” (I Am Cuba: the Siberian Mammoth) của đạo diễn người Brazil Vicente Ferraz (2005) ghi lại quá trình sản xuất. Phim phỏng vấn những người còn sống trong đoàn — chỉ còn vài người khi bộ phim tài liệu được thực hiện.
Trong phỏng vấn với ASC, Calzatti kết thúc bằng một câu khiến người xem lặng đi: “Chúng tôi yêu những gì mình làm. Và chúng tôi đã trả giá cho nó.”
========================================
KẾT
========================================
Một cảnh quay 3.5 phút không chỉ là kỹ thuật. Nó là minh chứng rằng giới hạn lớn nhất không phải công nghệ — mà là ý chí.
Soy Cuba dạy một bài học mà 60 năm sau vẫn còn nguyên giá trị: trước khi có công cụ, con người đã có lòng can đảm. Và đôi khi, lòng can đảm là tất cả những gì bạn cần để tạo ra thứ gì đó “không thể tin nổi”.
Còn Scorsese? Ông vẫn xem đi xem lại cảnh quay đó mỗi khi cần nhắc nhở bản thân tại sao ông yêu điện ảnh.
Anh em từng xem Soy Cuba chưa? Cảnh quay nào trong phim làm anh em ấn tượng nhất?
Bài viết được tổng hợp bởi Hanoilens
—
Nguồn tham khảo:
– American Society of Cinematographers: “The Astonishing Images of I Am Cuba” — George E. Turner
– Wikipedia: I Am Cuba (Soy Cuba)
– Soy Cuba: O Mamute Siberiano (documentary, 2005) — Vicente Ferraz
– Criterion Collection essay — Juan Antonio García Borrero (April 2024
